Een indrukwekkend voorbeeld van moed, compassie en morele daadkracht in donkere tijden. Een tentoonstelling over een levensreddende Philips directeur, te zien in ons herinneringscentrum van 27 februari 2026 tm 28 juni 2026. Jan Zwartendijk (1896–1976) was een Nederlandse zakenman en diplomaat die tijdens de Tweede Wereldoorlog een cruciale rol speelde in de redding van duizenden Joodse vluchtelingen. Hoewel zijn naam niet bij iedereen bekend is, is zijn verhaal een indrukwekkend voorbeeld van moed, compassie en morele daadkracht in donkere tijden. Van Philips-directeur tot reddingswerker Eind 1938 werd Zwartendijk directeur van de Philips-vestiging in Kaunas, de toenmalige hoofdstad van Litouwen. Toen Litouwen in 1940 onder de controle kwam van eerst de Sovjet-Unie en vervolgens de dreiging door Duitsland, trof hij vele Joodse vluchtelingen aan die wanhopig probeerden te ontsnappen aan vervolging. Op verzoek van de Nederlandse ambassadeur nam Zwartendijk tijdelijk de taak van honorair consul op zich — een rol waarin hij een levensreddende beslissing nam. Door het verstrekken van zogenaamde Curaçao-visa gaf hij vluchtelingen een papier dat hen in staat stelde verder te reizen via Rusland, Japan en uiteindelijk naar veiligere havens buiten Europa. Een risicovolle reddingsroute De route die Zwartendijk opstelde, liep via de Trans-Siberië Express naar Vladivostok en van daaruit per boot naar Japan, waarna velen uiteindelijk een veilig heenkomen vonden. Tijdens een korte periode in 1940 schreef Zwartendijk dagenlang visa uit op zijn kantoor in Kaunas, waar lange rijen vluchtelingen stonden te wachten. Hij gaf officieel minstens 2.139 visa uit, maar het werkelijke aantal mensen dat dankzij zijn daad voortleefde ligt aanzienlijk hoger — onder andere omdat gezinnen samen reisden en documenten soms werden gekopieerd. Door deze actie bracht Zwartendijk niet alleen zichzelf, maar ook collega’s en zijn familie in gevaar. Pas na de oorlog werd duidelijk hoe groot de impact van zijn werk was. Onzekerheid en erkenning Na de oorlog keerde Zwartendijk terug naar Nederland. Hij moest jarenlang vrezen voor represailles vanwege zijn acties in Litouwen en kreeg aanvankelijk geen officiële erkenning omdat de visa formeel niet geldig waren — ze misten de toestemming van de gouverneur van Curaçao. Desondanks overleefden volgens latere onderzoeken ruim 95 % van de vluchtelingen, en zijn werk leidde tot de redding van duizenden Joden van de Holocaust. In de decennia daarna kreeg Zwartendijk alsnog eer en waardering: hij werd in 1997 door Yad Vashem erkend als Righteous Among the Nations, een eerbetoon aan niet-Joden die mensenlevens hebben gered tijdens de Holocaust. Ook zijn familie ontving in 2018 officieel excuses van het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken voor het gebrek aan erkenning tijdens zijn leven. Erfenis van dankbaarheid Overlevenden en hun families hebben steeds meer verteld over de reis en de rol van Zwartendijk. Hun herinneringen laten zien hoe een ogenschijnlijk eenvoudige handeling — het afgeven van een document — het verschil kon maken tussen leven en dood. Deze persoonlijke verhalen helpen ons vandaag de dag om de menselijke impact van Zwartendijks keuzes te begrijpen en blijven een blijvende herinnering aan wat één individu kan betekenen in tijden van extremen.